Cây dưa chuột (Cucumis sativus L.) là loại cây rau ăn quả thông dụng có giá trị kinh tế cao. Hàng năm, cả nước ta sản xuất dưa chuột khoảng 50 ngàn hecta (Số liệu của Tổng cục thống kê năm 2024). Tuy nhiên, việc sản xuất thâm canh và chuyên canh cây dưa chuột hiện nay đang phải đối mặt bệnh phấn trắng làm giảm hiệu quả kinh tế của cây trồng này, mức độ gây hại có thể làm giảm sản lượng quả thương phẩm từ 30 - 50% (Số liệu của Tổng cục thống kê năm 2024). Từ thực trạng này, việc ứng dụng chỉ thị phân tử sẽ giúp cho quá trình nghiên cứu nhanh chóng xác định và phân lập chính xác các dòng dưa chuột chứa gen kháng bệnh phấn trắng, từ đó định hướng được cặp lai và nhanh chóng xác định được con lai F1 mang gen kháng bệnh phấn trắng, rút ngắn được thời gian chọn tạo và nâng cao hiệu quả của công tác nghiên cứu.

Vụ Xuân Hè vừa qua, nhóm tác giả đã triển khai một số nội dung thí nghiệm thuộc đề tài “Nghiên cứu ứng dụng chỉ thị phân tử ADN chọn tạo giống dưa chuột lai F1 (Cucumis sativus L.) kháng bệnh phấn trắng cho các tỉnh phía Bắc”. Thực hiện nội dung nghiên cứu đầu tiên, nhóm nghiên cứu đã triển khai thu thập bổ sung được 250 mẫu giống dưa chuột từ nguồn nhập nội (Hàn Quốc, Nhật Bản, Israel, Trung Quốc, Thái Lan, Trung tâm Rau Thế giới – WorldVeg,…) và trực tiếp tại các địa phương có các vùng sinh thái khác nhau của miền Bắc như: Phú Thọ, Thanh Hóa, Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình (Hình 1 và 2) và các địa phương khác của cả nước (được lưu giữ tại Trung tâm Tài nguyên di truyền thực vật Quốc gia) như vùng Tây Bắc (Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Tuyên Quang), vùng Bắc Trung Bộ (Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị), miền Trung Tây Nguyên (Gia Lai, Lâm Đồng), Đông Nam Bộ (Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh), Tây Nam Bộ (An Giang, Đồng Tháp, Tây Ninh, Vĩnh Long). Các mẫu giống này sau đó được bố trí trồng tại Viện Nghiên cứu Rau quả để đánh giá các đặc điểm nông sinh học và khả năng kháng bệnh phấn trắng trong điều kiện thời tiết vụ Xuân Hè, từ đó sơ bộ sàng lọc các mẫu giống triển vọng để tiếp tục đánh giá tại vụ Thu Đông tiếp theo tại miền Bắc (Hình 3 và 4).

Đồng thời với đó, nhóm tác giả cũng đã tiến hành thu thập các mẫu bệnh phấn trắng của 03 vùng sản xuất dưa chuột chính của miền Bắc (Thanh Hóa, Hải Phòng, Bắc Giang/Bắc Ninh) phục vụ cho công tác định danh các mẫu nấm gây bệnh phấn trắng tại các vùng trồng này. Các mẫu bệnh phấn trắng sau khi được thu thập về, đã được đánh giá khả năng nhân nuôi và duy trì nguồn bệnh trong điều kiện cách ly nhà lưới trong điều kiện thời tiết vụ Xuân Hè (Hình 5 - 8).

Từ những kết quả thu được tại vụ Xuân Hè, nhóm tác giả bước đầu đã sàng lọc được 110 mẫu giống dưa chuột có đặc điểm nông sinh học tốt, cho năng suất từ 30-40 tấn/ha và chất lượng quả khá tốt, có triển vọng kháng bệnh phấn trắng (có 45 mẫu giống có tỷ lệ nhiễm bệnh cấp 4 trên thang 8 cấp (theo Zhang et al., 2011), có 5-10% diện tích lá bị nhiễm bệnh) (Hình 9 và 10). Các mẫu giống này tiếp tục được đánh giá trong vụ Thu Đông sắp tới, đồng thời với quá trình lây nhiễm bệnh phấn trắng nhân tạo để chọn lọc ra các mẫu giống có năng suất cao, chất lượng tốt, có triển vọng kháng bệnh phấn trắng để đưa sang giai đoạn sàng lọc các mẫu giống có kiểu gen kháng bệnh phấn trắng bằng chỉ thị phân tử ADN, nhằm xác định chính xác những mẫu giống có chứa gen kháng bệnh phấn trắng. Từ đó, các mẫu giống này sẽ được sử dụng làm nguồn vật liệu cho công tác lai tạo các tổ hợp dưa chuột lai F1 có năng suất cao, chất lượng tốt, có triển vọng kháng bệnh phấn trắng để phục vụ sản xuất.

Hình ảnh triển khai đề tài

Điều tra thu thập giống và mẫu bệnh phấn trắng tại 03 vùng trồng dưa chuột chính của miền Bắc (Thanh Hóa, Hải Phòng và Bắc Giang/Bắc Ninh) vụ Xuân Hè năm 2026

Đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển và khả năng kháng bệnh phấn trắng của tập đoàn các mẫu giống dưa chuột ngoài đồng ruộng, vụ Xuân Hè năm 2026 tại Viện Nghiên cứu Rau quả (Hà Nội)

Đánh giá khả năng nhân nuôi và duy trì nguồn nấm bệnh phấn trắng trong nhà lưới cách ly, vụ Xuân Hè năm 2026 tại Viện Nghiên cứu Rau quả (Hà Nội)

Mẫu giống dưa chuột mẫn cảm với bệnh phấn trắng trên đồng ruộng vụ Xuân Hè – 2026 tại Viện Nghiên cứu Rau quả (Hà Nội)

Mẫu giống dưa chuột ít nhiễm bệnh phấn trắng trên đồng ruộng vụ Xuân Hè – 2026 tại Viện Nghiên cứu Rau quả (Hà Nội)

Nhóm tác giả: Nguyễn Thái Thịnh, Lê Thị Tình, Phạm Thị Minh Huệ, Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Hoàng Minh Châu (Bộ môn Rau và Cây gia vị - Viện Nghiên cứu Rau quả)